20. öldin

Í gegnum söguna hafa margir leiðtogar náð miklum völdum með því að nýta sér óstöðugleika í samfélaginu. Þeir notuðu sterk orð og áróður til þess að fá fólk til að trúa og treysta á þá — og stór hluti fólks trúði að þeir væru lausnin á vandamálunum. Þetta er ekki tilviljun. Það er mynstur sem endurtekur sig í sögunni, aftur og aftur, öldum saman.

Á 20. öldinni varð þetta sérstaklega áberandi. Eftir eyðileggingu fyrri heimsstyrjaldarinnar og efnahagsleg öngþveiti í kjölfar Versalasamningsins, leituðu þjóðir Evrópu eftir sterkum leiðtogum. Þeir sem fengu mest hljóðgrunn voru þeir sem töluðu hæst og lofuðu mest. Þetta varð jarðvegur fyrir einhverjar skelfilegustu stjórnmálaþróanir sögunnar.

Yuval Noah Harari bendir á eitthvað athyglisvert í bók sinni Sapiens: á 20. öldinni — öld sem sá blóðugustu stríð og skæðustu þjóðarmorð sögunnar — létust engu að síður aðeins um 5% af mannkyninu af völdum mannavígs. En í tölum er þetta milljónir og milljónir mannslífa — og þær milljónir eru ekki tölfræði, þær eru mannfólk.

Í þessum kafla skoðum við hvernig þessi þróun átti sér stað — frá fyrri heimsstyrjöldinni 1914, í gegnum uppgang nasismans og fasismans, og alla leið í gegnum seinni heimsstyrjöldina, helförina, og kalda stríðið sem fylgdi í kjölfarið.

Þýskaland var eitt af ríkustu og öflugasta löndunum í Evrópu í upphafi 20. aldar. Iðnvæðing hafði gert þjóðirnar sterkari en nokkru sinni fyrr — fyrirtæki framleiddu vopn á borðum og í verksmiðjum, herjarnir voru mun stærri en nokkru sinni fyrr, og tæknin þróaðist hraðar en menn gátu melt. Eins og Dan Carlin lýsir í The End Is Always Near: "Herjarnir tvöfaldaðust í stærð á milli Waterloo 1815 og Sedan-bardagans 1870 og tvöfaldaðust aftur fyrir útbreytslu fyrri heimsstyrjaldarinnar 1914."

Stórveldin — Þýskaland, Austurríki-Ungverjaland, Frakkland, Bretland og Rússland — höfðu í áratugi verið að skipa sér í bandalög og kaupa upp vopn. Þetta var vopnaður friður þar sem allir voru að bíða eftir einhverju sem gæfi þeim tilefni til að nota þau. Þann 28. júní 1914 var Franz Ferdinand, krúnprinsi Austurríki-Ungverjalands, skotinn í Sarajevó í Bosníu af serbneska þjóðernissinnum. Þetta eitt og sér hefði ekki þurft að kveikja í heimsstyrjöld — en púðrið lá þegar tilbúið.

Bandalagakerfi Evrópu þótti eins og vélbúnaður sem smellti saman: Austurríki-Ungverjaland lýsti yfir stríði á hendur Serbíu, Rússar komu Serbum til aðstoðar, Þjóðverjar komu Austurríki til aðstoðar, Frakkar komu Rússum til aðstoðar, og þegar Þjóðverjar þurftu að fara í gegnum Belgíu til að komast að Frökkum bakfrá, brast Bretar inn. Á vikum var hálf Evrópa í stríði.

Stríðið byrjaði með stórum draum. Menn héldu að það myndi standa í sex vikur. Hermenn sögðu konum sínum bless og sögðu að þeir sæjust aftur "fyrir jól." Þetta endaði með því að standa í fjögur og hálft ár. Fljótlega breyttist stríðið í eitthvað sem enginn hafði séð fyrr: skotgrafastríð þar sem tvær línur hermanna lágu gagnvart hvort öðrum í grunnar grafir fullar af leðju, rottum og sjúkdómum.

Dan Carlin lýsir þessum tæknibylting stríðsins: "Þjóðverjarnir höfðu vopn sem skaut 100 skot á mínútu. Menn gengu inn í þetta stríð með gamalgrónar hugmyndir um hetjulegar hlaupárásir og komust að því að mótskaut þeirra hélt þeim í leðjunni." Á einum degi, við Somme 1916, létust yfir 57.000 breskir hermenn.

Eiturgas var eitt nýja vopnanna sem vísindamenn þróuðu. Fritz Haber, gyðingskur efnafræðingur þýskur, þróaði bæði ammóníak-framleiðslu sem gerði Þýskalandi kleift að halda áfram að búa til sprengjur, og braut einnig braut í notkun eiturgass í herstríð. Hann hlaut Nóbelsverðlaun í efnafræði 1918. Í efnafræði. Ekki friðarverðlaunin.

Þegar stríðið stóð sem hæst brast yfir heiminn ein versta heimsfaraldur sögunnar: spænska veikin 1918. Í kjölfar þess að hermenn sátu þéttskipuð í skotgröfum dreifðist veirinn hratt. Dan Carlin bendir á gríðarlegar stærðir þessa: "Plága sem drepur jafnvel 10% af mannkyninu myndi þýða sjö hundruð milljóna dauðsföll í dag." Spænska veikin drap um 50 milljón manna — langtum fleiri en stríðið sjálft.

Þann 11. nóvember 1918, klukkan 11:11 að morgni, þaggnaði skothríðin. Stríðinu var lokið. En friðurinn sem á eftir kom mun verða frægt sem eitt mesta mistök sögunnar. Þjóðverjar, sem höfðu verið eitt ríkasta land Evrópu, stóðu frammi fyrir gríðarlegri niðurlægingu og efnahagslegum hruni.

Í júní 1919 voru Þjóðverjar boðaðir í lestarvagn í Versölum við París og fengu framlagðan samning. Þetta voru ekki samningaviðræður — þetta var uppgjöf á þjóðar vegum. Skilmálarnir voru fjórir og hörðir: Þýskaland þurfti að viðurkenna fulla ábyrgð á stríðinu — stríðssektarákvæðið — sem Þjóðverjar töldu í hæsta máta óréttlátt.

Þeir misstu Alsace-Lorraine til Frakklands, hluta af Þýskalandi til Póllands, og fleiri landsvæði til annarra ríkja — samtals um 13% af landsvæði sínu og 10% af íbúum. Þeir máttu ekki hafa meira en 100.000 hermenn og flugherinn var bannaður. Þar að auki þurftu þeir að greiða stríðsskaðabætur sem námu gríðarlegum fjárhæðum — seinasta afborgunin var greidd árið 2010.

Afleiðingarnar voru hörmuleg. Seðlabankinn byrjaði að prenta pening til að borga skuldir og niðurstaðan var galdurfull verðbólga: brauðhleifur fór úr því að kosta 250 mörk í það að kosta 200 milljón mörk — á örfáum mánuðum. Fólk bar peninga sína í körfum í búðirnar. Sparnaður heilla ævilanga hvarf yfir nótt. Atvinnuleysi fór upp úr öllu valdi.

Á meðan Þjóðverjar glímdu við þetta eldi var „roaring twenties" í fullum gangi annars staðar — partý, djass, ísskápar og bílar í fjöldaframleiðslu. Þjóðverjar sátu utan við og horfðu inn. Það var við þessar aðstæður — niðurlæging, fátækt, sárafullur reiði og þjóðleg vantraust — sem Adolf Hitler byrjaði að ræða og fólk hlustað.

Þjóðernishyggja er í grundvallarinn ást á þjóðinni sinni, menningu sinni, sögu sinni. Hún getur verið jákvæð kraftur. En þegar hún ferst yfir í hugmyndina um að eigin þjóð sé betri en aðrar — og að aðrar þjóðir séu óvinir sem ber að óttast eða fyrirlíta — þá er hún farin að verða hættuleg.

Fasístaflokkurinn var fyrstur stofnaður í Ítalíu árið 1919 af Benito Mussolini. Hann þróaði hugmyndafræði sem byggðist á nokkrum einkennum: þjóðernishyggja, foringjadýrkun, fundinn andstæðingur og kynþáttahyggja. Harari lýsir því hvernig kynþáttahyggja nasistanna var misskilningur á vísindum: "Líffræðingar hafa síðan gert upp á milli kynþáttakenningar nasistanna. Erfðafræðilegar rannsóknir hafa sýnt að mismunurinn á milli mannlegra kynþátta er lítilvægur."

Líta má á fasísma sem sjö einkenni: þjóðernishyggja, foringjadýrkun, fundinn andstæðingur, kynþáttahyggja, vantrú á lýðræði, ríkisstjórn yfir markaðnum, og höfnun á rökhyggju þegar hún hentar ekki boðskapnum. Þegar einstaklingur eða flokkur uppfyllir öll þessi einkenni er það sterk merki um fasisma.

Eitt þeirra einkennum sem einkenna öll einræðisríki er það sem má kalla „við og þeir" orðræða: hugmyndin um að tilvera þjóðarinnar sé í stöðugri hættu frá utanaðkomandi öflum. Gyðingar, kommúnistar, útlendingar, „óhreinir kynþættir" — yfir þessum hópum var kastað allri sök. Nasistarnir kenndu gyðingum um bæði fyrrverandi stríð og efnahagslega glæfraskap.

Orðræðan var einföld: við erum betri, þeir eru vondir, við eigum að verða sterk aftur. Og þessi skilaboð náðu til þjóðar sem var þreytt, reiðuleg og þökklaðist eftir þjóðlegri reisn. Þetta er mynstur sem við sjáum enn og aftur í sögunni — og við þurfum að þekkja það til þess að geta viðurkennt það þegar við sjáum það í dag.

Í júlí 1928 var NSDAP — Nasistaflokkurinn — að ná inn 12 mönnum á þing. Fjórum árum síðar, í júlí 1932, var flokkurinn stærsti á þingi með yfir 37% atkvæðanna. Þetta er eitt af markverðustu þáttum sögunnar: Hitler var kosinn. Lýðræðið gaf honum völdin.

Hitler var dæmigerður afkastamikill þjóðleiðtogi í krepputíð. Hann sagði það sem fólk vildi heyra: að hann myndi gera Þýskaland stórt aftur. Að Versalasamningurinn væri skömm sem þyrfti að afturkalla. Að gyðingar og kommúnistar bæru sekt á öllu illu. Hann notaði nýjustu fjölmiðla — útvarpið — til að ná beint inn í heimili fólks, eitthvað sem enginn leiðtogi hafði getað gert fyrr. Nasistaflokkurinn lagði gríðarlegar fjárhæðir í áróður, plakköt, fundahöld og kvikmyndir.

Þegar hann var skipaður ríkiskanslari í janúar 1933 lofaði hann að skila völdunum til baka þegar neyðin léttist. Hann gerði það aldrei. Hann lét kveikja í þinghúsinu — réðst þá á kommúnistana fyrir þessa glæp — og fékk þingið til að veita sér neyðarvald. Svo bannaði hann alla aðra stjórnmálaflokka. Lét handtaka andstæðinga. Beislaði fjölmiðlana. Setti upp leynilögreglu, Gestapo, til að hafa eftirlit með fólki. Þannig dó lýðræðið í Þýskalandi — ekki með bylting, heldur með atkvæðagreiðslu.

Hitler hóf stórar framkvæmdir í spítala, skóla, flugvelli og hraðbrautir og skapaði atvinnu. Atvinnuleysi fór úr gríðarlegu hámarki 1932 og lækkað hratt. Þjóðarframleiðsla jókst. Sumir Þjóðverjar upplifðu þetta sem bata — en það var á kostnað annarra, sérstaklega þeirra sem Hitler skilgreindi sem „óvinina".

Þetta er mikilvægt að skilja: Hitler var ekki aðeins hatursmaður — hann var einnig mjög hæfur stjórnmálamaður sem þekki til hlítar hvernig á að vinna sér fylgi. Fólk sem gat fætt börnin sín og hafði vinnu við komuna hans leit upp til hans. Þetta skýrir hvernig hann náði völdunum — og hvers vegna svo erfitt er að stoppa svona leiðtoga þegar hann er búinn að ná völdum.

Eftir að Hitler komst til valda hóf hann kerfisbundna stækkun Þýskalands. Hann gekk úr Þjóðarbandalaginu, innlimaði Austurríki 1938, tók Súdetahérað í Tékkóslóvakíu 1938 og svo alla Tékkóslóvakíu 1939. Bretar og Frakkar höfðu á hverjum tíma tækifæri til að stoppa hann — en þorðu ekki. Þeir voru hræddir við nýtt stríð.

Þann 1. september 1939 réðust Þjóðverjar inn í Pólland. Bretar og Frakkar lýstu yfir stríði tveimur dögum síðar. Seinni heimsstyrjöldin hófst. Leifturstríðið (Blitzkrieg) var nýr herstjórnarhugsunarháttur: stöðugar loftárásir, hraðskreiðar skriðdrekasveitir sem fóru í gegnum varnarlínur án þess að stoppa, og þá bakfrá. Pólland féll á þremur vikum. Danmörk og Noregur 1940. Holland, Belgía og Frakkland á einum og hálfum mánuði — eitthvað sem í fyrri heimsstyrjöldinni hefði tekið ár.

Sama dag og Þjóðverjar réðust inn í Belgíu og Holland, þann 10. maí 1940, réðust Bretar inn í Ísland til að tryggja stöðu sína í Atlantshafinu. Þannig varð Ísland hluti af stríðinu án þess að nokkur skot væri skotið hér.

Þegar Hitler réðst á Sovétríkin í júní 1941 gerði hann það sem margir höfðu varað hann við. Rússneskt landlægi, rússneskur vetur og rússnesk þrautseigja mynduðu saman þá vegg sem stöðvaði þýskar framrásir. Hermenn frukku bókstaflega í hel — Hitler hafði ekki gert ráð fyrir að innrásin tæki langan tíma og bannaði hermönnum sínum góðar vetrarbúningar. Þýskaland var nú að berjast á tveimur vígstöðvum.

Þann 6. júní 1944 — D-Dagurinn — réðust Bandamenn á ströndir Normandí í Frakklandi í stærstu hafflutninga-innrás sögunnar. Um 4.400 Bandamenn féllu þennan einn dag. En fótfestan náðist. Í lok apríl 1945, þegar Sovétríkin voru komin inn í Berlín sjálfa, skaut Hitler sig í hausinn í neðanjarðarvirki sínu. Þjóðverjar gáfust upp 8. maí 1945.

Seinni heimsstyrjöldin var ekki aðeins Evrópustyrjöld. Japanir höfðu ráðist á Pearl Harbour í Hawaii þann 7. desember 1941 og sökkt langmestum hluta Kyrrahafsflota Bandaríkjanna. Bandaríkjamenn komu inn í stríðið. Þegar Einsteinn skrifaði Roosevelt bréf í ágúst 1939 um möguleika á kjarnorkusprengju sagði hann: "Þetta fyrirbæri mun einnig leiða til gerðar sprengjuvopna." Roosevelt ráðist í Manhattan-verkefnið.

Þann 16. júlí 1945, við Trinity-prófun í eyðimörk Nýju-Mexíkó, sprakk fyrsta kjarnorkusprengjan. Oppenheimer, "faðir kjarnorkusprengjunnar," lýsti augnablikinu þannig: "Now I am become death, the destroyer of worlds." Þann 6. ágúst 1945 var sprengt Hiroshima, þann 9. ágúst Nagasaki. Meira en 200.000 manns létust. Japanir gáfust upp. Dan Carlin lýsir þessum hrylling: eftir sprengjurnar voru þolendur sem komu í burtu "svart eins og þaktar af sót," húðin hangandi af fingrum þeirra.

Helförin (á hebresku Shoah — „hrun") er hugtak yfir kerfisbundna þjóðarmorð á gyðingum Evrópu á valdatíma Hitler. Það hófst smám saman og stigmagnaðist á skelfilegum hraða. Haustið 1935 voru Nürnberglögin samþykkt. Þau sviptu þýska gyðinga borgarrétti, bönnuðu þeim að giftast Þjóðverjum og þeir þurftu að bera skilríki sem greindi trú þeirra.

Kristalnóttin þann 9.–10. nóvember 1938 markaði þáttaskil: nasistarnir réðust á gyðingaverslanir, kvikmyndaleikhús, trúarstofnanir og heimili um allt Þýskaland. Gluggabrotin af þúsundum brota glugga gáfu þessari nótt nafn. Þarna var skánaðu hraðinn — frá borgaralegum ofsóknum yfir í beinan ofbeldi.

Þegar stríðið hófst tóku nasistarnir þúsundir gyðinga í fangabúðir víðs vegar um Þýskaland og hernumin lönd. Síðar voru settar á fót sérstakir útrýmingarstöðvar í Pólland — Auschwitz-Birkenau, Treblinka, Sobibor — þar sem fólk var ekið í gaskammera og brennt. Þetta var iðnaðarlegur morður: skipulagður, kerfisbundinn og yfirvegaður.

Harari bendir á hve mikilvægt er að skilja hvernig þjóð gat leyft þetta að gerast: kynþáttahyggja nasistanna var "hugmyndafræðileg framsetning sem byggðist á rangtúlkun á þróunarfræði." Hún var sett fram sem vísindaleg sannleikur þegar hún var í raun einungis hatursfullt fordæmi klætt í vísindalegt málfar. Álit sagnfræðinga er að um sex milljónir gyðinga hafi verið myrtir. Til viðbótar voru Rómafólk, fatlaðir, samkynhneigðir, Pólverjar og stjórnmálalegir andstæðingar — heildartalan er um 11–17 milljón mannfólk.

Þegar Þjóðverjar gáfust upp í maí 1945 leit heimurinn í kjölfarið. Hann sá Auschwitz. Hann sá Dachau. Hann sá hvað hafði gerst á bakvið lokuðu hliðin. Refsivörslur í Nürnberg (1945–46) hófu fordæmalausan ferli: leiðtogar glæpilegrar ríkisstjórnar voru teknir fyrir alþjóðlegan dómstól og dæmdir. Þetta markaði upphaf alþjóðlegrar mannréttindalöggjafar.

Þetta skiptið var friðurinn frábrugðinn Versalasamningunni. Í stað þess að rífa Þýskaland í sundur var áhersla lögð á endurreisn. Marshall-áætlunin 1948 veitti gríðarlegar fjárhæðir til endurreisnar Evrópu, þar á meðal Þýskalands. Sameinuðu þjóðirnar voru stofnaðar 1945. Mannréttindayfirlýsing var samþykkt 1948.

Árið 1951 mynduðu Frakkland og Þýskaland — tvær þjóðir sem höfðu barist í mörg hundruð ár — Kol- og stálbandalagið. Hugmyndin var einföld: ef lönd deila auðlindum og eiga viðskipti sín á milli eru þær ólíklegri til að berjast. Þetta varð seinni tíma Evrópusambandið — eitt stærsta friðarverkefni sögunnar.

Ísland fékk himinháar fjárhæðir í Marshall-aðstoð frá Bandaríkjunum eftir stríðið, sem lagði grunninn að þeirri uppbyggingu sem gerði Ísland að þróuðu ríki á 20. öldinni. Þannig var Ísland hluti af þessari sögu — bæði á tíma stríðsins og í endurreisninni á eftir.

Það er fróðlegt að bera saman tvo leiðtoga sem báðir notuðu svipaðar aðferðir til að ná völdum en lifðu í gjörólíkum tilvikum og skildu eftir sig gjörólægar arfar. Júlíus Sesar og Adolf Hitler eiga ýmislegt sameiginlegt: báðir nýttu sér óstöðugleika í samfélaginu, báðir töluðu beint til ósátts almennings, báðir voru ótrúlega öflugir í að búa til leiðtogaímynd, og báðir hunsuðu meðan þeir gátu lögmætar stofnanir yfirvaldsins.

En munurinn er djúpur. Sesar var hershöfðingi sem gerðist stjórnmálamaður — hann tók völdin með hernaðarlegum þrýstingi og beinu herafli. Hitler var valinn lýðræðislega og þá eyðilagði hann lýðræðið að innan. Sesar notaði völd til að styrkja Rómaveldið — enn þótt hann þjónaði eigin metnaði. Hitler notaði völd til að ýta Evrópu á brún glötunarbaugar.

Báðir enduðu á sama hátt: Sesar myrtur af þeim sem höfðu treyst honum, Hitler framdi sjálfsmorð þegar hann sá að allt var glatað. Spurningin sem söguleg samanburðarfræði reynir að svara er: hvað lærum við af þessum mynstrum? Hvað gerist þegar lýðræðislegar stofnanir eru ekki nógu sterkar til að hindra einstakling frá því að þjappa sér alla völd?

Stórveldi rísa og stórveldi falla — þetta er ein af meginkenningum sögunnar. Þýskaland nasismans og Rómarveldið eru tvö dæmi um stórveldi sem féllu, og það er fróðlegt að bera þau saman. Hápunktur Rómarveldis var á árunum eftir að Ágústus gjörbreytti stjórnfyrirkomulaginu — hann uppbyggði vegakerfið, kom fyrir skolpkerfi og samræmdi skattana. En heimsveldið hrundi. Vesturhluti féll árið 376 en austurhluti lifði þangað til á 15. öld.

Þýskaland nasismans féll á aðeins tíu og þremur árum. Þetta er gríðarlegur munur. Rómarveldið sundraðist hægt innanfrá og utanfrá um leið — vegna spillingar, kostnaðar hers, verðbólgu og innrásar. Þýskaland féll vegna einræðisherra sem varð of gráðugur og réðst á rangt skotmark. En það sem þau eiga sameiginlegt er þetta: bæði reistu sig á baki annarra — þ.e. landvinningar, þrælahald, hernám — og þegar þær „fyllingarnar" dvínuðu var grundvöllurinn brothættur.

Það sem gerir stórveldi stór er því ekki aðeins hernaðarlegt afl eða efnahagsleg þróun — það er getan til að viðhalda sér innanfrá. Og sú geta er alltaf takmörkuð. Stórveldi munu aldrei ganga upp — þau falla alltaf.

Þegar reykurinn lagðist á hausinn á stríðinu 1945 stóðu tvær þjóðir upp sem skýrir sigurvegar: Bandaríkin og Sovétríkin. Þessi tvö ríki höfðu sýnt heiminum gjörólíkar hugmyndir um hvernig skipa ætti samfélagið: annars vegar kapítalismi og lýðræði, hins vegar kommúnismi og eins-flokks-stjórnvald. Nú byrjaði 46 ára kapphlaup um yfirráð yfir heiminum — án þess að þessir tveir aðilar kæmust nokkru sinni beint saman í hershömurum.

Þýskaland var skipt niður í tvær geirnar eftir stríðið: Vestur-Þýskaland undir bandarísku áhrifasvæði og Austur-Þýskaland undir sovésku. Berlín, höfuðborgin, lá inni í austurhlutanum og var sjálf skipt í fjórar geirnar. Árið 1961 lét sovésk-styrkt austurþýsk stjórn reisa Berlínarmúrinn yfir nótt til að koma í veg fyrir að Austur-Þjóðverjar flúðu til Vesturs. Múrinn stóð sem tákn kalda stríðsins þar til hann féll 9. nóvember 1989.

Dan Carlin lýsir þessum tímabili með djúpum áhyggjum í The End Is Always Near. Þann 30. október 1961 slepptu Sovétríkin stærstu kjarnorkusprengju sem nokkru sinni hefur verið prófað á jörðinni — „Tsar Bomba" — yfir eyðilegg á Norðurskautsmörk. Hún var 50 megatón. Eldkúlan sást 1.000 kílómetra í burtu. Sveppský hennar reisti sig 60 kílómetra upp í loftið. Sagnfræðingurinn John Lewis Gaddis lýsir henni þannig: „Eldkúlan virtist soga allt jarðarbúið inn í sig."

Hvort tveggja Bandaríkin og Sovétríkin voru með þúsundir kjarnorkuvopna beint á hvort annað miðuð. Dan Carlin spyr beint: "Nema við getum brotið mynstur samanburðarlegrar hegðunar sem er eldri en sagan sjálf, getum við búist við fullkomnu kjarnorkustríði á einhverjum tímapunkti í framtíðinni." Þetta er ekki dramatísk yfirlýsing — þetta er söguleg rökhugsun á grundvelli þess að öll stórveldi sem hafa haft ofurvopn hafa notað þau.

Í október 1962 uppgötvaði Bandaríkin að Sovétríkin voru að setja upp kjarnorkuvopnaðar eldflaugar á Kúbu — 90 kílómetra undan Flórída. Í 13 daga stóð heimurinn á barmi kjarnorkustríðs. Forseti Kennedy og forsætisráðherra Khrúshchev samdi að lokum: Sovétríkin tóku eldflaugarnar burt, Bandaríkin lofuðu að ráðast ekki á Kúbu. Fæstir vita hvað gerðist í þessum 13 dögum í smáatriðum — heimurinn hefur sennilega aldrei verið nær þeim enda sem Dan Carlin lýsir í bók sinni.

Það sem gerir þessa kríssu svo sláandi er hversu nálægt niðurstaðan var af handahófi. Á einum leyndarstigi gátu hershöfðingjar á báðum hliðum gefið skipun til skots án þess að forsetan vissi. Á Sovétskum kafbát í Karabíska hafinu þar sem samskipti voru rofin gáfu þrír yfirmenn skipun til þess að hlaupi kjarnorkuskyti — en einn neitti. Nafn hans er Vasili Arkhipov. Hann bjargaði hugsanlega heiminum.

Kapphlaupið milli stórveldanna tveggja fór einnig í geiminn. Sovétríkin sendu Sputnik-gervihnöttinn á braut 1957 — fyrst í sögunni. Árið 1961 fór Júrí Gagarín í geiminn — fyrstur manna. Bandaríkin sáu þetta sem ógn og settu allt í það að ná fyrst til tunglsins. Þann 20. júlí 1969 stigu Neil Armstrong og Buzz Aldrin á yfirborð tunglsins. Þetta var ekki aðeins vísindaáfangi — þetta var hugmyndafræðileg sigurinn í kapphlaupinu.

Korea, Víetnam, stríð í Suður-Ameríku og Afríku — á víð og dreif urðu þessar leikvellir þar sem Bandaríkin og Sovétríkin studdu hvort sinn hluta án þess að berjast beint saman. Þetta var kalt stríðið: alvöru stríð með milljónum dauðra, en aldrei bein hermönnur á milli stórveldanna. Það er merkilegt — og skelfilegt — að svo margt blóð var úthellt við hlið þeirrar keppni.

Kommúnisminn í Sovétríkjunum var í grundvallarinn átt að bresta innanfrá. Hagkerfið gekk ekki. Fólk hafði ekki frelsi. Þegar Mikhail Gorbachev reyndi að opna kerfið lítið eitt — glasnost (opnleiki) og perestroika (endurskipulagning) — varð sem of seint. Eitt eftir annað losnaðust austurblokkar lönd, Berlínarmúrinn féll 1989, og Sovétríkin leystust upp formlega 25. desember 1991. Rússland og fjöldi annarra ríkja komu fram.

Kalda stríðið lauk með sigri vesturlegrar hugmyndafræði — a.m.k. þá um sinn. En við þurfum að spyrja okkur: er heimurinn öruggari nú en á tíma kalda stríðsins? Kjarnorkuvopnin eru enn til. Þau eru fleiri en nokkru sinni. Dan Carlin minnir okkur á að þegar við horfum á 20. öldina í heild sinni — frá skotgröfunum við Somme til kjarnorkuprófsins í New Mexico til Kúbukreppunnar — þá erum við að horfa á sögu þess hvernig mannkynið komst í gegnum gríðarlegar hættur án þess að gjöreyðilöggjast. Enn.