Grikkland
hið forna

Forn-Grikkir lögðu grunninn að skipulagi í stjórnmálum, heimspeki, vísindum, stærðfræði, list, bókmenntum og jafnvel íþróttum dagsins í dag. Þeir fundu upp lýðræðið, héldu fyrstu Ólympíuleikana og settu fram kenningar í stærðfræði, stjörnufræði og eðlisfræði sem urðu til þess að breyta því hvernig við horfum á heiminn í dag.

Hvað gerir þú í frístundum þínum? Hlustar þú á músík? Fylgist þú með Ólympíuleikunum? Þekkir þú einhvern sem hefur hlaupið maraþon? Ferðu kannski stundum í panik þegar þú ferð í bíó eða apótek? Borðar þú stundum melónu, gúrku eða rabbarbara? Þessi orð eru öll komin úr grísku.

Grikkland kallast Hellas á grísku og þess vegna kölluðust þeir sem fæddust þar Hellenar. Til að aðgreina sig frá öðrum þjóðum kölluðu Grikkir aðra en þá sem töluðu grísku barbara — vegna þess að tungumál þeirra hljómaði eins og óskiljanlegt „bar-bar-bar".

Grikkland hið forna náði yfir mun stærra landsvæði en Grikkland nútímans. Grískumælandi fólk bjó einnig í Asíu þar sem í dag er Tyrkland, við Svartahaf, á Suður-Ítalíu og á Sikiley. Auk þess stofnuðu Grikkir borgir víða á norðurströnd Afríku og á suðurströnd Frakklands og Spánar.

Grikkland er hálent land og vogskorið og erfitt yfirferðar. Hver bær eða borg með nærliggjandi sveitum kallaðist borgríki. Grikkland hið forna var því ekki eiginlegt ríki heldur samanstóð það af mörgum borgríkjum sem hvert um sig hafði oft sín eigin lög og reglur. Hvert borgríki hafði sinn her og þau áttu í stöðugum erjum og stríði.

Á þessum tíma urðu miklar framfarir í skipasmíðum og Grikkir urðu mjög öflug siglinga- og verslunarþjóð. Þannig notuðu þeir Eyjahafið og allt Miðjarðarhafið til þess að ferðast á milli borga og borgríkja. Í Eyjahafi eru yfir þúsund eyjar.

Fjöll, höf og eyjar móta Grikkland — 80% þess teljast hálendi. Borgríki afmörkuðust snemma af fjöllum sem erfitt var að klífa. Hæst er Ólymposfjall, 2.918 metrar. Þar töldu Forn-Grikkir að guðirnir byggju. Í Grikklandi eru heit sumur og mildir vetur.

Rétt eins og Íslendingar eiga sínar víkingasögur eiga Grikkir sér líka fornsögur. Elstu sögur af Forn-Grikkjum segja frá þjóð sem kennd var við borgríkið Mýkenu frá árinu 1600 f.Kr. Mýkenar voru bronsaldarþjóð, stunduðu mikla verslun og áttu stór skip.

Á 8. öld f.Kr. fór hinn blindi söngvari Hómer að flytja ljóð og sögur um atburði sem gerðist á tímum Mýkena — þaðan eru komin söguljóðin tvö, Ilíonskviða og Ódysseifskviða. Sögurnar voru skrifaðar eftir að hafa gengið munnlega milli manna í mörg hundruð ár.

Ilíonskviða segir frá áralöngu stríði Grikkja við um borgina Tróju. Umsátur Grikkja um Trójuborg stóð í 10 ár. Þar börðust hetjurnar Akkilles og Ódysseifur fyrir Grikki en með Trójuher barðist hetjan Hektor.

Fræg er sagan af Trójuhestinum: Grikkir smíðuðu gríðarstóran tréhest, hyldu hermenn í honum og skilja hann eftir. Trójumenn drógdu hestinn inn fyrir borgarhliðin — en um nóttina læddust grísku hermennirnir út, drápu verðina og opnuðu borgarhliðin. Þar var gríski herinn mættur og lagði Tróju í rúst þessa nótt.

Forn-Grikkir litu á jörðina sem gyðju sem þeir kölluðu Gaia. Þeir trúðu því að í upphafi hefði verið tómarúm og glundroði, sem þeir kölluðu kaos. Úr glundroðanum urðu til undirheimarnir Tartaros og ástin Eros. Einnig varð til myrkrið Erebos og nóttin Nyx. Jörðin Gaia gat af sér himininn Úranos og hafið Ókeanos.

Grikkir töldu að guðirnir væru mennskir í hugsun og tilfinningalífi en þó ódauðlegir. Æðstur guðanna var Seifur sem var sonur risanna Krónosar og Rheu. Krónos át börn sín til að þau steyptu honum ekki af valdastóli — en Seifur slapp og leiddi síðan uppreisn gegn föður sínum.

Aðrir Ólympusguðir: Hera (verndari hjónabands), Aþena (viska og hernaðarkænska), Ares (stríðsguðinn), Apollon (sól, spásagnir, tónlist), Artemis (mána- og veiðigyðja), Afródíta (ást og fegurð), Hermes (sendiboði guðanna), Díonýsos (guð víns), Hefæstos (guð smíða og elds).

Prómeþeifur — einn títananna — skapaði manninn og stal eldi af Ólymposfjalli til að gefa honum. Seifur refsaði honum með því að binda hann við stein þar sem örn át úr honum lifrina á hverjum degi. Pandóra, kona sem Seifur skapaði, var send til jarðar með ker — þegar hún opnaði það sluppu úr kerinu allar plágur heimsins, en vonin varð eftir.

Tökum sjö ára strákin Alexías sem dæmi. Pabbi hans er ríkur aðalsmaður og meðlimur í öldungaráði Aþenu og þar af leiðandi fær Alexías góða menntun. Skólinn hefst þegar hann er sjö ára og hann hefur þrjá kennara: skriftarmeistara sem kennir honum að lesa og skrifa, tónlistarkennara sem kennir honum ljóð og söngva Hómers, og svo fer hann í glímuskóla þar sem hann lærir hinar ýmsu íþróttir. Námi Alexíasar lýkur um 18 ára aldur.

Hvers vegna erum við bara að tala um Alexías en ekki um Kassöndru, systur hans? Vegna þess að stelpur fengu ekki sömu menntun og strákar. En Kassandra á ríka foreldra og því fær hún kennslu í leiklist og dansi. Mamma hennar kennir henni að lesa og skrifa.

Þetta er ástæðan fyrir því að fræðimenn fornaldar eru nær eingöngu karlmenn en ekki konur — þær fengu nefnilega ekki tækifæri til þess að fara í skóla. Ekki frekar en börn fátækrar alþýðu.

Menntun var mjög ólík í Spörtu og í öðrum borgum Grikklands. Spartverjar vildu eignast góða hermenn og sterkar konur og kenndu þeim samkvæmt því. Önnur borgríki vildu mennta og fræða nemendur í bóklegum og verklegum greinum.

Hippókrates er oft kallaður faðir læknisfræðinnar. Þegar læknar útskrifast sverja þeir Hippókratesareiðinn — þar sem þeir lofa að sinna starfi sínu af fagmennsku. Hippókrates hvatti lækna til að hafna yfirnáttúru og taka þess í stað mið af reynslunni. Hafna því til dæmis að segja sjúklingi að guðirnir væru reiðir og þess vegna væru þeir veikir.

Sókrates var heimspekingur sem velti fyrir sér hugmyndum um sannleika, gæsku og illsku. Hann var vanur að reika um stræti og torg og tala við fólk. Hann trúði því að ef menn hugsuðu nógu skýrt myndu þeir breyta rétt. Sókrates skrifaði ekki neitt sjálfur en nemandi hans Platón hélt áfram að þróa heimspeki hans.

Í rökræðum sínum eignaðist Sókrates óvini og var hann á endanum kærður fyrir að spilla unga fólkinu. Hann var látinn drekka eitur sem dró hann til dauða.

Heródótos var faðir sagnfræðinnar — hann skrifaði sagnarit um stríðið á milli Grikkja og Persa. Pýþagóras var stærðfræðingur sem talinn er hafa fundið reglu til að reikna flatarmál rétthyrns þríhyrnings (c² = a² + b²).

Orðið lýðræði þýðir í raun stjórn fólksins. Allir frjálsir karlmenn fæddir í Aþenu höfðu rétt til að sitja á þjóðþinginu þar sem lýðræðislegar ákvarðanir voru teknar. Konur og þrælar máttu ekki kjósa.

Þeir sem ekki mættu á þjóðþingin voru kallaðir idíótar — Aþenubúum þótti mikilvægt að láta sig málin varða og nýta lýðræðislegan rétt sinn. Hugtakið idíót merkti á þessum tíma almennur borgari þó það hafi fengið aðra merkingu síðar.

Fámennisstjórn þýðir að fáir ráða. Í Spörtu voru konungar og tóku synir við af feðrum sínum ævilangt. Í hverjum mánuði var haldinn þjóðfundur þar sem fimm menn voru valdir til þess að stýra — kölluðust þeir efórar.

Í Spörtu var mikil áhersla lögð á að þjálfa íbúa í hernaði og því voru drengir bara sjö ára þegar þeir voru sendir í herskóla. Í Aþenu þjálfaði fólk sig í að rökræða um stjórnmál — ungir drengir lærðu að rökræða, um tónlist og ljóðlist.

Persastríðin voru átök milli Grikkja og Persa. Persar vildu stækka ríki sitt og höfðu með hörku náð að leggja undir sig stærsta landsvæði heims á þeim tíma. Ekkert virtist geta stöðvað heimsveldið í útrás sinni.

Árið 490 f.Kr. steig her Persa á land fyrir utan Aþenu og mætti honum á stað sem hét Maraþon. Grikkir sem voru helmingi færri sigruðu óvænt í orrustunni og Persar þurftu að hörfa til baka. Grikkir voru betur búnir til orrustu og Persar réðu ekki við þungvopnaða breiðfylkingu þeirra.

Rúmum tíu árum síðar réðust Persar aftur inn í Grikkland. Í þetta skipti tóku flestöll grísku borgríkin ákvörðun um að vinna saman. Fræg er sagan af orrustunni við Laugaskarð þar sem 300 Spartverjar, undir stjórn Leonídasar konungs, vörðust gríðarstórum her Persa og héldu út í næstum þrjá sólarhringa þar til þeir voru yfirbugaðir og drepnir.

Lokasigur Grikkja kom í orrustunni við Plateu og Persar voru neyddir til að hörfa aftur heim. Með honum hófst samstarf grísku borgríkjanna. Þetta réð úrslitum um gríska menningu — hefði hún ekki notið frelsis hefði hún varla náð að blómstra.

Eftir Pelópsskagastríðið var Grikkland viðkvæmt fyrir innrásum annarra þjóða, enda voru stærstu borgríkin Aþena og Sparta að sleikja sárin. Norðan við Grikkland var ríkið Makedónía og þar réð ríkjum Filippos II konungur.

Filippos réðst inn í Grikkland árið 338 f.Kr. og tók yfir stærstan hluta skagans áður en hann lést og sonur hans tók við. Sonurinn hét Alexander og var aðeins tvítugur þegar hann kom til valda. Alexander horfði strax til austurs og vildi stækka ríki sitt og takast á við hið mikla Persaveldi sem þá var orðið veikt.

Hann tók sér nafnið Alexander mikli og tókst á stuttum tíma að leggja undir sig svo stórt landsvæði að Makedónía varð stærsta heimsveldi sögunnar. Grikkland var eitt þeirra landa sem lentu undir stjórn Alexanders.

Hugtakið hellenismi er samheiti yfir þá menningu sem varð til í þeim ríkjum sem urðu til úr heimsveldi Alexanders mikla. Helleníski tíminn nær frá dauða Alexanders 323 f.Kr. þangað til Egyptaland varð hluti af Rómveldi árið 30 f.Kr.

Borgirnar í Grikklandi hinu forna höfðu fjölbreytilegt stjórnarfar, venjur og gjaldmiðla. Þrælahald var stundað og áttu venjuleg heimili tvo, þrjá þræla en auðmenn fleiri. Fátæklingar áttu yfirleitt ekki þræla.

Lítil virðing var borin fyrir konum, þær nutu ekki jafnréttis. Heimilið var í umsjón kvenna og hjónabandið, sem oftast var ákveðið af foreldrum, hafði þann tilgang helstan að geta afkomendur. Karlar unnu úti. Börnin skyldu með tímanum hugsa um aldraða foreldra sína.

Heimilin voru gjarnan á tveimur hæðum, lítil og þröng, án salernis og húsgögn ekki mörg. Karlar og konur sváfu ekki saman í herbergi — þær voru iðulega uppi en karlarnir niðri. Samskipti kynja voru því oft takmörkuð og ekki var borðað saman.

Máltíðir voru borðaðar þrisvar á dag og fæðan var fjölbreytt: brauð, ávextir og grænmeti, einnig mjólkurvörur, egg, hunang, sjávarfang og kjöt sem var dýrt. Úr mjólk gerðu Grikkir meðal annars jógúrt og osta.

Í frístundum stunduðu menn íþróttir, leikhús, lestur og skrifuðu bókmenntir, lögðu stund á heimspeki og héldu veislur. Ólympíuleikarnir voru frægastir — þar var keppt í hlaupum, kringlukasti, langstökki, glímu og spjótkasti.

Konur í borgríkjum Grikklands höfðu ekki jafn sterka stöðu og karlmenn. Þær fengu ekki að kjósa, máttu ekki eiga land og staður konunnar var heima — hennar tilgangur var að eignast og sjá um börn. Kona þurfti að vera óspjölluð áður en hún gekk í hjónaband og á aldrinum 12–15 ára voru þær yfirleitt giftar.

Það var þó munur á milli borgríkja. Konur í Spörtu fóru í gegnum einhverskonar líkamsþjálfun, þær máttu eiga land og drekka vín. Þær þurftu ekki að giftast fyrr en þær urðu 18 ára. Í Spörtu sáu konur mest um eignir heimilis.

Agnódísa af Aþenu: Samkvæmt lögum máttu aðeins karlar stunda læknisfræði. En þjóðsaga segir að kona að nafni Agnódísa hafi þráð að verða fæðingarlæknir — hún fór í gegnum nám dulbúin sem karlmaður og varð mjög hæf í læknisfræðinni. Hún vann málið fyrir dómstólum og lögbanni kvenna í læknisfræði var aflétt. Agnódísa varð talin móðir ljósmóðurfræðinnar.

Aspasía af Míletos: Ástkona Períklesar, leiðtoga Aþenu, sem sumir segja að hafi haft mikil áhrif á stjórnmálaskoðanir hans. Aspasía bjó heimili sitt þannig að nokkrir af mestu hugsuðum fornaldar komu saman þar reglulega — þar á meðal Sókrates.

Grikkir þróuðu leiðir til að sýna hreyfingu í höggmyndum sem aðrir höfðu ekki náð tökum á. Þeir voru mjög uppteknir af hugmyndinni um fullkomið útlit og urðu íþróttamenn gjarnan vinsælar fyrirmyndir högglistamanna.

Grísk leikhús voru undir berum himni. Leiksviðið var hringlaga og engin leiktjöld. Leiklistin og hátíðir tengdar henni voru til heiðurs Díonýsosi sem var guð víns og svalls. Keppt var í leikritun. Skáldskapur birtist ýmist í gamanleik (kómedía) eða í harmleik (tragedía). Eingöngu karlmenn fengu að leika leikrit.

Epík, lýrík og dramatík eru þrjár höfuðgreinar bókmennta. Hugtökin eru öll komin úr grísku. Saffó var grísk skáldkona sem bjó á eyjunni Lesbos — hún samdi tilfinningarík ljóð um konur. Orðið lesbía er dregið af nafni eyjarinnar Lesbos.

Ólympíuleikarnir voru haldnir á fjögurra ára fresti til heiðurs guðinum Seifi. Þá kepptu menn naktir í hlaupum, glímu, keilukasti, spjótkasti, hnefaleikum og fleiri greinum. Leikarnir voru ekki síður pólítískir — öll borgríkin komu saman og ræddu pólítísk samskipti á meðan.